Fundacja rodzinna - zalety i wady
Fundacja rodzinna ma wiele plusów, dzięki którym może stanowić korzystne rozwiązanie dla przedsiębiorców odchodzących na emeryturę.
Zalety fundacji rodzinnej
Ochrona majątku rodzinnego
Głównym celem tytułowej instytucji jest ochrona mienia, ponieważ majątek przeniesiony do fundacji staje się jej własnością. Instrument ten zapobiega rozdrobnieniu majątku pomiędzy wielu spadkobierców i roztrwonieniu gromadzonych latami oszczędności. Fundacja rodzinna zabezpiecza majątek również przed prywatnymi długami fundatora, które powstały po jej ustanowieniu (z wyjątkiem zobowiązań alimentacyjnych, które mogą być egzekwowane z majątku fundacji zawsze, niezależnie od daty ich powstania). Co ważne, fundator nie odpowiada osobistym majątkiem za zobowiązania fundacji.
Możliwość kontynuowania działalności
Fundacja rodzinna pozwala kontynuować działalność, realizując przy tym zamierzenia fundatora oraz dbając o wyznawane przez niego wartości. Dzięki fundacji przedsiębiorstwo rodzinne może funkcjonować przez kolejne pokolenia, nawet jeżeli członkowie rodziny nie chcą lub nie mogą go prowadzić. Należy jednak pamiętać, że instrument ten nie został stworzony do prowadzenia działalności gospodarczej. W związku z tym fundacja rodzinna może prowadzić działalność jedynie w ograniczonym zakresie (określonym w art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej), a za realizowanie typowej działalności operacyjnej (np. handlowej, produkcyjnej) odpowiadają spółki zależne.
Ułatwienie sukcesji w rodzinnych przedsiębiorstwach
Instytucja fundacji rodzinnej pozwala na zaplanowanie sukcesji bez obaw o rozdrobnienie majątku czy rażącą zmianę polityki firmy stosowanej przez jej dotychczasowego właściciela (czyli założyciela fundacji). Fundator nie musi zastanawiać się, w którym momencie i komu przekazać swoją firmę. Nie musi również obawiać się, że jego decyzja zagrozi interesom firmy lub doprowadzi do konfliktów w rodzinie. Fundator ma również dużą swobodę w określeniu zasad zarządzania fundacją, sposobu jej działania, czasu trwania i celów statutowych, dzięki czemu sukcesja odbywa się w sposób zaplanowany i zgodny z wolą właściciela firmy.
Brak konieczności osobistego zaangażowania spadkobierców
Fundacja rodzinna zabezpiecza interesy członków rodziny lub innych osób wskazanych przez fundatora, ale nie wymaga osobistego zaangażowania beneficjentów w prowadzenie działalności. Jest to zatem dobre rozwiązanie dla właścicieli firm, którzy nie chcą lub nie mogą powierzyć swojego biznesu swoim przyszłym spadkobiercom.
Zapewnienie spadkobiercom możliwości decydowania w sprawach fundacji
Jednocześnie spadkobiercy fundatora mają wpływ na kluczowe sprawy fundacji poprzez zgromadzenie beneficjentów, które zbiera się w przypadkach określonych w ustawie i statucie. Dotyczy to m.in. zatwierdzania sprawozdań finansowych, podziału zysków czy udzielania absolutorium członkom organów fundacji. Co ważne, czynność prawna dokonana bez wymaganej przez ustawę uchwały zgromadzenia beneficjentów jest nieważna (art. 53 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej).
Zabezpieczenie finansowe członków rodziny
Jednym z głównych celów fundacji rodzinnej jest zabezpieczenie interesów członków rodziny. Zgodnie ze statutem wskazani przez fundatora beneficjenci mogą otrzymywać świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienie po rozwiązaniu tej instytucji. Warto jednak pamiętać, że beneficjentem fundacji rodzinnej może być dowolna osoba fizyczna (niekoniecznie członek rodziny), a także organizacja pozarządowa, a nawet sam fundator. Zgodnie z art. 39 ustawy o fundacji rodzinnej prawa i obowiązki beneficjenta są niezbywalne. Beneficjent może zrzec się swoich uprawnień, jednak jest to równoznaczne ze zrzeczeniem się statusu beneficjenta i wymaga zachowania formy pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym.
Profesjonalne zarządzanie
Beneficjenci fundacji rodzinnej nie są odpowiedzialni za jej zarządzanie. W tym celu fundator (o ile statut nie stanowi inaczej) powołuje członków zarządu, którzy odpowiadają m.in. za prowadzenie spraw fundacji i reprezentowanie jej. Ponadto fundator może powołać radę nadzorczą, która będzie sprawowała nadzór nad zarządem w zakresie przestrzegania przepisów prawa i postanowień statutowych. W przypadku dużej liczby beneficjentów (powyżej 25 osób) powołanie rady nadzorczej jest obowiązkowe.
Działanie w długoterminowej perspektywie
Fundacja rodzinna może funkcjonować przez czas określony lub nieokreślony. Dzięki temu fundator może zabezpieczyć majątek i interesy swoich spadkobierców na wiele lat, a zapoczątkowana przez niego działalność może przetrwać kolejne pokolenia. Co więcej, fundator może wycofać się z biznesu znacznie wcześniej, zapewniając sobie stałe źródło dochodów (jako beneficjent fundacji) oraz prawo do decydowania o sprawach fundacji poprzez zasiadanie w zarządzie. Wszystkie najważniejsze kwestie związane z funkcjonowaniem fundacji określa statut, dzięki czemu fundator może mieć wpływ na jej działalność zarówno za swojego życia, jak i wiele lat po śmierci.
Korzyści podatkowe
Instytucja fundacji rodzinnej nie została stworzona w celu optymalizacji podatkowej, ale zapewnia pewne korzyści podatkowe. Proces zakładania fundacji i przekazania majątku do fundacji nie jest opodatkowany podatkiem od czynności cywilnoprawnych (PCC) ani podatkiem od osób prawnych (CIT). Fundacja rodzinna płaci CIT w wysokości 15%, jednak dopiero w momencie wypłaty świadczeń beneficjentom. Beneficjenci należący do tzw. grupy zerowej (np. małżonkowie, rodzice, dzieci, rodzeństwo) są zwolnieni z podatku PIT. Z kolei beneficjenci zaliczani do I lub II grupy podatkowej płacą 10% PIT, a pozostałe osoby 15% PIT.
Fundacja rodzinna ma również swoje minusy. Co warto wiedzieć przed skorzystaniem z takiego rozwiązania?
Wady fundacji rodzinnej
Wysoka kwota funduszu założycielskiego
Zgodnie z art. 17 ustawy fundator musi przekazać do fundacji mienie o wartości co najmniej 100 000 złotych. W przypadku niewielkich przedsiębiorstw wysoka kwota funduszu założycielskiego może zniechęcić do założenia fundacji, a przynajmniej opóźnić jej powstanie.
Brak możliwości zwrotu funduszu założycielskiego
Warto również mieć na uwadze, że fundator nie może wycofać środków wpłaconych na pokrycie funduszu założycielskiego (art. 20 ustawy o fundacji rodzinnej). Oznacza to de facto zamrożenie majątku, który można byłoby przeznaczyć na wydatki prywatne, inwestycje lub bieżącą działalność operacyjną przedsiębiorstwa. Również w późniejszym czasie nie opłaca się wypłacać całego majątku fundacji z uwagi na konieczność zapłaty podatku CIT w wysokości 15%.
Liczne formalności
Założenie fundacji wymaga dopełnienia kilku formalności. Najpierw trzeba złożyć oświadczenie o ustanowieniu fundacji w akcie założycielskim lub testamencie, przy czym każdy z tych dokumentów musi mieć formę aktu notarialnego. Następnie należy:
- opracować statut,
- przygotować spis mienia,
- ustanowić organy fundacji,
- wnieść fundusz założycielski,
- zgłosić fundację do Rejestru Fundacji Rodzinnych prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim.
Również prowadzenie fundacji rodzinnej wiąże się z dodatkowymi formalnościami i obowiązkami, które muszą być realizowane przez organy fundacji: zarząd, radę nadzorczą oraz zgromadzenie beneficjentów. Fundacja wymaga m.in. podejmowania uchwał w kluczowych sprawach wymienionych w statucie i ustawie, a także przeprowadzania audytów dokonywanych przez firmę audytorską lub niezależny zespół audytorów.
Obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych
Zgodnie z ustawą o rachunkowości fundacja rodzinna – jako inna osoba prawna – jest zobowiązana do prowadzenia pełnej księgowości. Oznacza to, że fundacja wymaga m.in. prowadzenia ksiąg rachunkowych, inwentaryzacji oraz wyceny aktywów i pasywów, ustalania wyniku finansowego oraz tworzenia sprawozdań finansowych. Ponadto zarząd fundacji ma obowiązek składania corocznych sprawozdań finansowych we właściwym sądzie rejestrowym.
Generowanie dodatkowych kosztów
Konieczność prowadzenia rozbudowanej księgowości wiąże się niestety z dodatkowymi kosztami obsługi księgowej (znacznie wyższymi niż przy uproszczonej księgowości stosowanej m.in. w jednoosobowej działalności gospodarczej). Jednak nie jest to jedyny koszt związany z założeniem i funkcjonowaniem fundacji rodzinnej. Należy wziąć pod uwagę również opłaty notarialne oraz koszty ewentualnej obsługi prawnej i doradztwa podatkowego. Ponadto należy uwzględnić również koszty niezbędnych audytów, które fundacja musi przeprowadzać co najmniej raz na rok lub cztery lata.
Ograniczenia przy wypłacie świadczeń dla beneficjentów
Wypłata świadczeń na rzecz beneficjentów może zostać ograniczona ze względu na warunki określone w statucie lub przepisy ustawy. Zgodnie bowiem z art. 36 ustawy wypłata świadczeń z fundacji rodzinnej nie może zagrażać wypłacalności fundacji wobec jej wierzycieli niebędących beneficjentami i jest uzależniona od bieżącej sytuacji finansowej fundacji. Oznacza to, że w razie problemów finansowych czy konieczności uiszczenia zobowiązań wobec osób trzecich beneficjenci mogą nie otrzymywać środków z fundacji nawet przez dłuższy czas.
Ograniczenia w prowadzeniu działalności gospodarczej
Jak już zostało wspomniane, fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą w sposób bezpośredni (nie tylko przez powiązane spółki), ale w bardzo ograniczonym zakresie. Co ważne, jeżeli działalność fundacji będzie wykraczała poza dozwolony zakres (określony w art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej), wówczas dochody z tych działalności będą objęte sankcyjną stawką podatku CIT w wysokości 25%. Warto również zaznaczyć, że fundacja rodzinna nie może odliczać kosztów uzyskania przychodów ani amortyzacji w prowadzonej przez siebie działalności.
Ograniczenia w zwolnieniu z CIT
Co do zasady, fundacja rodzinna jest podmiotowo zwolniona z podatku dochodowego od osób prawnych (CIT). Obowiązek zapłaty podatku w wysokości 15% powstaje dopiero w momencie przekazania beneficjentom świadczenia wskazanego w statucie fundacji. Ponadto zwolnienie z podatku nie przysługuje w przypadku dochodów zaliczanych do tzw. ukrytych zysków, czyli dochodów powstających w wyniku transakcji fundacji z beneficjentem, fundatorem lub podmiotami z nim powiązanymi. Warto również śledzić zmiany w przepisach. Nowelizacja uchwalona przez Sejm w październiku 2025 roku, która miała od 1 stycznia 2026 roku rozszerzyć katalog ukrytych zysków i zawęzić zwolnienie z CIT, została zawetowana przez Prezydenta RP, więc te zmiany nie weszły w życie. W sierpniu 2026 roku Ministerstwo Finansów przedstawiło jednak nowy projekt, który – jeśli zostanie przyjęty – od 1 stycznia 2027 roku przewiduje m.in.:
- podwyższenie stawki CIT od świadczeń wypłacanych beneficjentom z 15% do 19%,
- opodatkowanie dochodu ze zbycia mienia wniesionego do fundacji przed upływem 36 miesięcy,
- ograniczenie zwolnienia dla dochodów z najmu (bez najmu krótkoterminowego),
- rozszerzenie katalogu ukrytych zysków (np. o pożyczki udzielane fundatorowi i podmiotom powiązanym).
Wady i zalety fundacji rodzinnej - podsumowanie
Fundacja rodzinna została wprowadzona jako narzędzie sukcesji, które pozwala chronić majątek rodzinny i zapewnić ciągłość prowadzenia biznesu przez kolejne pokolenia. Dzięki tej instytucji przedsiębiorca może wycofać się z aktywnego zarządzania firmą, zabezpieczając członków rodziny poprzez świadczenia wypłacane z fundacji. Co ważne, beneficjenci nie muszą angażować się w prowadzenie biznesu, ale mogą podejmować decyzje w sprawach fundacji. Warto jednak mieć na uwadze, że fundacja rodzinna wymaga dokładnego przygotowania, poniesienia dodatkowych kosztów oraz przestrzegania licznych regulacji prawnych. Dlatego decyzję o jej założeniu warto poprzedzić analizą indywidualnej sytuacji rodzinnej i finansowej, a także konsultacją z prawnikiem i doradcą podatkowym.
Bibliografia / Netografia
Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz. U. 2023 poz. 326 z późn. zm.)
Bogucka K., Fundacja rodzinna w praktyce – jakie są korzyści podatkowe, Inforlex.pl, https://www.inforlex.pl/dok/tresc,FOB0000000000006613296,Fundacja-rodzinna-w-praktyce-jakie-sa-korzysci-podatkowe.html, Data publikacji: 2024.08.09, Data odczytu: 2025.10.26
Fundacja rodzinna, Biznes.gov.pl, https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/004436, Data odczytu: 2025.10.26
Rodzeń R., Fundacja rodzinna – jakie są jej wady i zalety?, Poradnik Przedsiębiorcy, https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-fundacja-rodzinna-jakie-sa-jej-wady-i-zalety, Data publikacji: 2024.05.14, Data odczytu: 2025.10.26
Sądej M., Fundacja rodzinna a obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych, Poradnik Przedsiębiorcy, https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-fundacja-rodzinna-a-obowiazek-prowadzenia-ksiag-rachunkowych, Data publikacji: 2025.06.30, Data odczytu: 2025.10.26
Zmiany w CIT od 2026 roku. Kogo dotkną nowe przepisy?, Poradnik Przedsiębiorcy, https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-zmiany-w-cit-od-kogo-dotkna-nowe-przepisy, Data publikacji: 2025.10.20, Data odczytu: 2025.10.26
Ministerstwo Finansów wraca z nowym projektem zmian w opodatkowaniu fundacji rodzinnych, sobczynscy.pl, https://sobczynscy.pl/blog/2026/09/16/ministerstwo-finansow-wraca-z-nowym-projektem-zmian-w-opodatkowaniu-fundacji-rodzinnych/, Data publikacji: 2026.09.16, Data odczytu: 2026.10.21